Հոդվածներ, Գրքեր

Նախիջևանի հիմնախնդիր
Հիմնախնդիրը փաստերում ու փաստաթղթերում

     Արդեն իսկ քարտեզից երևում է, որ Նախիջևանի հետ կապված է Հարավային Կովկասի կամ, ինչպես խորհրդային տարիներին ընդունված էր ասել, Անդրկովկասի չլուծված հարցերից մեկը: Հայկական բարձրավանդակի ու Հայաստանի բնական մասը կազմող Նախիջևանը կտրված է Հայաստանի Հանրապետությունից և ներկված` ‘’քաղաքական այն գույնով’’, ինչ գույնով ներկված է Ադրբեջանական Հանրապետությունը, այն, որ Նախիջևանը աշխարհագրորեն, պատմականորեն, տնտեսապես ու մնացյալ այլ առումներով Հայաստանի մաս է կազմել, հայտնի ճշմարտություն է: Այն ակնհայտ է եղել նաև տասնիններորդ դարում տարածաշրջան մտած Ռուսական կայսրության համար, որը երկրամասը վարչականորեն միշտ էլ կապել է Երևանի հետ`1828 թվականին Հայկական մարզի և1867 թվականին Երևանի նահանգի սահմաններում:
    Նախիջևանի հայկական պատկանելությունը Մոսկվայի կողմից կասկածի տակ չի դրվել նաև 1920 թվականին, երբ հեղափոխական ցնցումներից հետո Ռուսաստանը վերադարձել է Անդրկովկաս` այս անգամ բոլշևիկյան կայսրապաշտական ալիքների վրա: Բայց 1917-1920 թվականներին, առաջին աշխարհամարտի ու հեղափոխության խառնակ տարիներին, երբ Անդրկովկասը դուրս էր մնացել Մոսկվայի անմիջական վերահսկողությունից, Թուրքիան հասցրել էր ռազմական արշավանքով մտնել երկրամաս, գրավել Բաքուն և այդտեղ հիմնել մի նոր պետական կազմավորում` Ադրբեջանական Դեմոկրատական Հանրապետությունը: Իրապես պետականության հայտ ներկայացրած այդ նոր կազմավորման ասպարեզ իջնելը հենց 1918-ին Թուրքիայի կողմից իրագործված ռազմական ինտերվենցիայի արդյունք էր, քանի որ Բաքուն ու Բաքվի նահանգի զգալի մասը վստահորեն վերահսկվում էր լեգիտիմ ձևով իշխանության եկած և հայ բնակչության աջակցությունը վայելող Բաքվի կոմունայի կողմից: Ադրբեջանական Դեմոկրատական Հանրապետությունը, որի համար թուրքերը սեփականեցին Պարսկաստանի հյուսիս-արևմտյան նահանգի` Ատրպատականի, անվանումը, դարձավ Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետությանը նախորդած` Թուրքիայի սահմաններից դուրս նոր թուրքական պետություններ հիմնելու առաջին փորձը: Ի տարբերություն վերջինիս, Ադրբեջաբական Դեմոկրատական Հանրապետության հիմնումը, աշխարհաքաղաքական հանգամանքների բերումով, չհանդիպեց այնպիսի լուրջ խոչընդոտների, որպիսիք այսօր կան Հյուսիսային Կիպրոսում նոր թուրքական պետության ստեղծման ճանապարհին: Ավելին, երրորդ երկրի ռազմական ինտերվենցիայի շնորհիվ առաջին անգամ միջազգային քաղաքական ասպարեզ մտած պետական ներգոյացությունը հենց թուրքական ծավալապաշտական ծրագրի հունում, որպես նրա սատելիտ, հանդես եկավ տարածքային հսկայածավալ հավակնություններով` պահանջելով, որ միջազգային հանրությունը ճանաչի իր ինքնիշխանությունը Անդրկովկասի մեծ մասի վրա; Ազգերի լիգա ներկայացվեց տարացքային հավակնությունների` Բաքվից մինչև Բաթում ներառող քարտեզ` ’’ծովից-ծով Ադրբեջան’’ մտահղացմամբ: Այդ հավակնությունները տարածվում էին նաև Նախիջևանի վրա: Ազգերի լիգան մերժեց այդ հավակնությունները: Բացակայում էին ոչ միայն պատմական, մշակութային, այլև այդ կարգի մյուս հիմնավորումները: Բաքուն քաղաքական ու վարչական վերահսկողություն չուներ ոչ միայն Բաթումում, այլև, ինչպես ասում են, իր քթի տակ գտնվող Լեռնային Ղարաբաղում: Ոչ մեկի համար այդ տարիներին գաղտնիք չէր, որ թուրքական նոր խամաճիկային պետության միջոցով տարածաշրջանը վերաձևելու ծրագրերի իրական հեղինակը Թուրքիան է և որ հենց այդ նպատակին հասնելու համար էր թուրքական կանոնավոր բանակը Բաքու հասնելու ամբողջ ճանապարհին հրկիզում հայկական գյուղերը, իրագործում հայ խաղաղ բնակչության զանգվածային ջարդեր /տես` ‘’Հայերի կոտորածները Բաքվի և Ելիզավետպոլի նահանգներում 1918-1920թթ.’’, Փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու, Երևան 2003/: Փաստորեն 1918-1920 թվականներին Թուրքիան հայոց ցեղասպանության քաղաքականությունը շարնակում էր Անդրկովկասում` իր պետական սահմաններից դուրս: Ադրբեջանական Դեմոկրատական Հանրապետությունը այդ ցեղասպանության արդյունքում դրսից հիմնված պետություն էր: Բավական է ասել, որ միայն Բաքվում թուրքական զորքերն ու տեղական թուրք խաժամուժը կոտորեցին ավելի քան երեսուն հազար հայ:

   Այսպես թե այնպես, Ազգերի լիգան չճանաչեց առաջ անգամ ասպարեզ մտած պետական ներգոյացության հավանականությունները, և Ադրբեջանական Դեմոկրատական Հանրապետությունը 1920 թ. Ապրիլին անցավ չգոյության գիրկը`

   Այդպես էլ ձեռք չբերելով լեգիտիմ սահմաններ: Բայց թուրքերի կողմից կատարած քայլն անհետևանք չմնաց: Ադրբեջանական Դեմոկրատական Հանրապետության կողմից Ազգերի լիգա ներկայացված տարածքային պահանջները փաստորեն հիմք դարձան, որպեսզի պատմականորեն բուն հայկական Նախիջևանը, Զանգեզուրը և Լեռնային Ղարաբաղը, որոնց նորանկախ Հայաստանի Հանրապետությունը դիտում էր որպես բնականորեն իրեն պատկանող երկրամասեր, Ազգերի լիգայի կողմից դիտվեն որպես վիճելի տարածքներ: Եթե նույնիսկ Ազգերի լիգայում այդ բոլորի մասին հրաշալի իմանային, նրանք այլ վճիռ չէին կարող ընդունել: Եվ ահա թե ինչու: Փլուզվող Ռուսական կայսրության հարավում` Անդրկովկասում, որտեղ նահանգների և գավառների վարչական սահմանները կանխամտածված ձևով շրջանցում էին էթնիկական սահմանները, ինքնիշխանության հայտ էին ներկայացրել երեք պետություն: Այդ պահին Լիգան չէր կարող ստանձնել սահմանների ճշգրտման դերը: Նա առաջարկեց այդ խնդիրը բանակցությունների ճանապարհով լուծել իրենց` նորանկախ պետություններին: Ահա թե ինչու նա այդ պետությունների դեյուրե ճանաչման հարցը հետաձգեց մինչև վիճելի տարածքային հարցերի լուծումը:

    Բայց գործը դրան չհասավ:

    Միջազգային ճանաչման մերժում ստացած Ադրբեջանական Դեմոկրատական Հանրապետությունը, ինչպես նշվեց վերը, այդպես էլ առանց սահմաններ ձեռք բերելու լքեց պետական ասպարեզը 1920 թվականի ապրիլին, երբ Խորհրդային Ռուսաստանի 11-րդ Կարմիր բանակը մտավ Բաքու և հռչակեց այնտեղ խորհրդային իշխանություն: Նուրի փաշայի հրամանատարությամբ  թուրքական բանակը հիմնեց Ադրբեջանական Դեմոկրատական Հանրապետությունը, իսկ Խորհրդային Ռուսաստանի 11-րդ Կարմիր բանակը վերացրեց այն: Երրորդ երկրների կողմից  ձեռնարկված ռազմական միջամտության արդյունքում ստեղծված ու տապալված պետության լեգիտիմության  մասին հազիվ թե հնարավոր է լուրջ խոսակցություն վարել: Բայց գոնե հրապարակում մնացել է իրավական բնույթի այն կարևոր փաստը, որ Ադրբեջանական Դեմոկրատական Հանրատետությունը պատմական ասպարեզը թողել է առանց սահմաններ ձեռք բերելու:

  Բաքվում թուրքական բանակի կողմից դրված իշխանությունները տապալող Խորհրդային Ռուսաստանը 1920 թվականին ոչ մի կասկած չի ունեցել, որ Նախիջևանը հայկական տարածք է բոլոր իմաստներով: Միակ խնդիրը, որ լուծում էր պահանջում, թուրքական ռազմական ներխուժման հետևանքով Նախիջևանի հայ փախստականության վերադարձի խնդիրն էր: Բոլշևիկյան Ռուսաստանի ղեկավարությունը 1920-ի գարնանն ու ամռանը, միանգամայն հասկանալի պատճառններով, ակտիվ ձևով չէր արծածվում այդ հարցերը` սպասելով Հայաստանի խորհրդայնացմանը: Եվ այնուամենայնիվ, 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին Խորհրդային Ռուսաստանի և /դեռևս ոչ խորհրդային/ Հայաստանի Հանրապետության միջև կնքված պայմանագրում Մոսկվան հետևելով Ազգերի լիգայի օրինակին, Նախիջևանը, Զանգեզուրը Լեռնային Ղարաբաղը ճանաչեց վիճելի տարածքներ ոչ խորհրդային Հայաստանի Հանրապետության և արդեն խորհրդայնացված Ադր. ԽՍՀ միջև: ակնհայտ էր հայկական հողերը վիճելի որակելու միջոցով Հայաստանի վրա ճնշում գործադրելու Մոսկվայի միտումը` Հայաստանի խորհրդային կարգերի հաստատումը արագացնելու համար: Եվ իրոք, Երևանում խորհրդային իշխանության հաստատմանը անմիջապես հաջորդեց Խորհ. Ադրբեջանական Հանրապետության` Երևանին հեռագրով հայտնած /30 նոյեմբերի 1920 թ./ հռչակագիրն այն մասին, որ նա նշված, այսպես կոչված, վիճելի բոլոր տարածքները ճանաչում է Խորհրդային Հայաստանի անկապտելի մաս: Դեկտեմբերի 1-ին Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաղթանակին նվիրված հանդիսավոր նիստում այդ հռչակագիրը հրապարակավ հայտարարվեց, բայց հաջորդ օրը` դեկտեմբերի 2-ին <<Կոմունիստ>> թերթում հրապարակվեց փոփոխված տեսքով: Նախիջևանը և Զանգեզուրը, ինչպես և հռչակվել էր, ճանաչվում էին  խորհրդային Հայաստանի անկապտելի տարածքներ: Լեռնային Ղարաբաղի մասով հռչակագիրը, որի բնութագիրը մինչև օրս էլ Բաքուն թաքցնում է, խմբագրված էր: Թերթում հրապարակված տեքստի համաձայն Խորհրդային Ադրբեջանը ճանաչում էր Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի ազատ ինքնորոշման իրավունքը:

    Թվում էր, Նախիջևանի հարցը լուծված էր վերջնականապես: Խորհրդային Հայաստանը 1920-1921 թվականներին տնտեսական ու վարչական միջոցառումներ էր իրագործում Նախիջևանում: Քաղաքական իրավիճակը Նախիջևանի շուրջ կտրուկ փոխվեց 1921-ձմռանը, երբ Մոսկվայում Խորհրդային Ադրբեջանը սկսեցին դիտել որպես սոցալիստական հեղափոխությունը դեպի մահմեդական Արևելք տարածելու հենակետ: 1921 թվականի մարտի 16-ին Խորհրդային  Ռուսաստանը և Թուրքիան Մոսկվայում կնքեցին պայմանագիր /տես` ‘’Договор между Россией и Турцией ‘’//   Документы внешней политики СССР . Т.  З,  М.,   1959,  стр.  597-604/,ըստ որի Նախիջևանը հանձնվում էր Խորհրդային Ադրբեջանի խնամակալությանը: Միջազգային իրավունքի տեսակետից դա միանշանակ ապօրինի պայմանագիր էր: Երկու երկրներ իրենց իսկ կողմից ինքնիշխան ճանաչված մի երրորդ պետության տարածք հանձնում էին մի չորրորդ պետության` առանց նրանց մասնակցության և նույնիսկ կարծիքը հարցնելու: Պայմանագրի անօրինական լինելը ակնհայտ էր Մոսկվայի և Անկարայի համար:      
 

Շարունակելի

(Դրոշակ ամսագիր թիվ 6) - Ալեքսանդր Մանասյան