Պատմական Արցախը կամ Ղարաբաղը (թրքերէն` սեւայգի) 5 Յուլիս 1921ին Ստալինի որոշումով տրուեցաւ Ադրբեջանին: Կազմվեցաւ Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար Մարզը (ԼՂԻՄ), գծուեցան սահմաններ, ըստ որոնց նեղ հողաշերտ մը Արցախը կը բաժնէր Հայաստանէն:
ԼՂԻՄ ունէր 4400 քառ. քլմ. տարածութիւն:
Արցախի հարցը հինէն ի վեր արծածուած է: Սակայն, ան պահանջատիրության վճռական հանգրուան կը թեւակոխէ 13 Փետրուար 1988ին, Արցախի մայրաքաղաք Ստեփանակերտի մէջ սկսած բողոքի ցոյցերով եւ ԼՂԻՄ-ի Մարզխորհուրդին (Ազրպեյճանի ենթակա Արցախի խորհրդարանը) 20 Փետրվարի այն քայլով, որ կ΄որոշէր շրջանը Խորհրդային Հայաստանին միացնելու պաշտօնական դիմում կատարել Մոսկուային:
Ազերիներ Հայերու բողոքի ցույցերուն եւ արդար պահանջներուն հակազդեցին ջարդերով ու հալածանքներով. Սումգայիթի, Պաքուի եւ Կրիովապատի մէջ անոնք յարձակեցան անզէն հայերու վրայ եւ կոտորեցին ու տեղահան ըրին հազարաւոր հայեր:
Արցախահայութիւնը դիմեց քաջարի ինքնապաշտպանութեան: Զինեալ ջոկատները մղեցին հերոսական կռիւներ, որոնց իբրեւ արդիւնք զոհուեցան բազմաթիւ ազատամարտիկներ:
1991ի Սեպտեմբերին, Ղարաբաղի եւ Շահումեանի շրջանները որոշեցին դուրս գալ Ազրպէյճանի կազմէն: Ի պատասխան այս քայլին, Ազրպէյճանի Գերագոյն Խորհուրդը (խորհրդարանը) լուծեց ԼՂԻՄ-ը: Ղարաբաղի Մարզխորհուրդը Խ. Միութեան սահմանադրական օրէնքներէն օգտուելով, 10 Դեկտեմբեր 1991ին կազմակերպեց հանրաքվէ եւ հռչակեց անկախութիւն:
Հանրաքուէէն ետք տեղի ունեցան խորհրդարանական ընտրութիւններ եւ նոր խորհրդարանին բացումը կատարվեցավ 6 Յունուար 1992ին: Խորհրդարանը հաստատեց Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետության (ԼՂՀ) անկախութիւնը եւ միջազգային ճանաչումի կոչ ուղղեց:
Այս միջոցին, ազրպեյճանական բանակի շարունակական յարձակումներուն իբրեւ հետեւանք, Արցախ կորսնցուցած էր մէծ շրջաններ: Մայրաքաղաք Ստեփանակերտը անդադար կը ռմբակոծուէր: Աւելի խստացած էր շրջանին պաշարումը եւ ժողովուրդը զրկուած էր էլեկտրականութենէ, ջուրէ, դեղորայքէ եւ սննդամթերքէ: 7 Մայիս 1992ին, ԼՂՀ-ի խորհրդարանը որոշեց հակայարձակումի դիմել եւ չէզոքացնել Շուշիի եւ Աղտամի ազերի զօրակայանները, ուրկէ կը ռմբակոծուէին հայկական շէները:
9 Մայիս 1992ին, ԼՂՀի բանակը ազատագրեց Շուշին եւ շարժեցաւ դէպի Լաչին, որի գրաւումով ազատագրւեցաւ Արցախը Հայաստանէն բաժնող միջանցքը: Ի վերջոյ Արցախ յաջողեցաւ ազատ շունչ մը քաշել եւ իր պետականութեան կերտումին նուիրուել:
Բանակը եղաւ հիմնական առաջնահերթութիւնը: Պետականօրէն կազմակերպուած բանակով Արցախի հայութիւնը ազատագրեց Ասկերանի եւ Մարտակերտի շրջանները: 1993ի Մայիսին ազատագրեցին նաև Քելբաջարը, Զագելանը եւ Ղուբաթլին, որով Արցախը Հայաստանին միացնող Լաչինի միջանցքը ընդլայնեցաւ եւ հարաւէն հասաւ մինչեւ Իրանի հետ սահմանը գծող Արաքս գետ: Կռիւները դադրեցին Մայիս 1994ին հաստատուած զինադուլով :
|
